Tradiciˇn Siderometal˙rgica

Erabilpen industrialerako burdina K. a. 1500. urte inguruan deskubritu zen Medzamor-en, Armeniako Erevan hiriburutik eta Ararat menditik gertu. Burdina egiteko teknologia sekretupean mantendu zen denbora luzean zehar. Burdinaren erabilpena K. a 1200. urtean hasi ziren zabaltzen, eta Euskal Herrira K. a. V. mende aldera iritsi zen, kultura zeltiarrekin erlazionatutako herrialde indoeuroparretatik, hain zuzen ere.

Hala eta guztiz ere, oraintsu egin diren arkeologia-ikerketen arabera, iberiar penintsulara burdina feniziarrek ekarri zutela pentsa daiteke, Levanteko itsas-ertzetik barrrena.

Nolanahi ere, ordurako zeltiarrek burdina egiteko teknika hedatua zuten Europan zehar. Horixe frogatzen dute Hallstatt-eko meategiak (K.a 1000-900. urtekoa) eta La Tene-koak (K. a. 500. urtekoa); La Tene-n aurkitutako lanabesakHallstatt-ekoak baino aurreratuagoak dira.

Euskal Herriko lehenengo burdinolak, haizeolak eta agorrolak deiturikoak, mendietan eraiki ziren, leku estrategikoetan, burdin-mineralezko meatokietatik eta basoetatik gertu, egur-ikatza egin ahal izateko.

Agoa

Medzamor-ko burdinolak bezala, labe txiki bat izaten zuten betak edo mea kaltzinatzeko, eta beste bat erreduzitzeko. Mea egur-ikatzarekin nahasten zen eta haizea ematen zitzaion hankez eragindako hauspoen bidez, baina hala ere ez zen burdina urtzeko tenperatura nahikoa lortzen.

Agoa deituriko masa erdimetalikoa lortzen zen, eta behin eta berriz berotuz eta mailuarekin kolpatuz zaborra kentzen zitzaion eta burdina totxoak lortzen ziren.

XIII. mende aldera hauspoen eta mailuen eragintza mekanizatu zen gurpil hidraulikoen bitartez. Mendiko burdinolak, haizeolak, burdinola hidraulikoekin ordezkatu ziren, zeharrolak deiturikoekin, alegia. Agoa izeneko masa erdimetalikoa mailukatu eta luzatzea potentzia handiko gabien bidez burutzen zen.

Burdinola handiak eta txikiak bereizten ziren: burdinola handietan mea 12 eta 16 arroa bitarteko galdaketen bidez erreduzitzen zuten, eta lortutako produktuari 90 mm eta 800 mm bitarteko luzeradun profil karratuzko totxo forma ematen zioten;

Burdinola txikiek, ordea, normalki burdinola handietatik ekarritako totxoetatik abiatuta burutzen zituzten forjaketa-operazioak. Mehetu eta profil ezberdinetako barra luzeak egiten zituzten, aproposak izaten baitziren armak, hesiak, nekazaritzarako lanabesak, ferrak etab. egiteko.

1335. urtean, Alfonso XI.ak burdinolen eskumenak eman zizkien Mendaro, Elgoibar, Ego eta Lasturko haranei, eta, ondorioz, olagizonak kabildo eran antolatu ahal izan ziren, eta 83 ordenantza onartu zituzten. Horixe izan zen, dudarik gabe, garai hartako araudirik perfektuena.

XV. mendean 20 burdinola zeuden erregistratuta Deba Behean.

Geroago, XVI. mendean, Gipuzkoako burdinola batzuek Bizkaikoa baino kalitate baxuagoko mea erabiltzen zuten, eta, beraz, produktu burutuen kalitatean ere alde nabaria izaten zen. Hori zela eta, nahasterik ez sortzeko, eta Batzar Nagusian hala adostuta, Deba Beheko burdinolek kalitate-zigilua jarri zieten produktuei, M letrarekin identifikatuz (Mendaro esan nahi zuena), produktua Muskizko meaz eginda zegoela bermatu nahian.

1877an, jadanik burdinolak itxita zeudenez, Romualdo Garciak jaso zuen lekukoa, Elgoibarren San Pedroko siderurgi fabrika martxan jarriz, Kakizanoko burdinola zaharretatik gertu hain zuzen. Han burdina fabrikatu zuten egur-ikatzezko labe garaietan, eta zumitz eta merkatal profil modura saltzen zuten.

Muskiztik Elgoibarrera bitarteko mea garraioa eta fabrikatutako produktuak kanpora bidaltzea Debako portutik egiten zen, hain zuzen ere Rufina eta Albertito baporeetan: biak ziren enpresarenak.

1899an San Pedroko fabrikan jarri zen martxan Estatuko lehen Martin-Siemens labea. Fabrika honetan prestatu zen profesionalki Eulogio Estarta, erreminta-makinak fabrikatu zituen lehenengo gizonetako bat.

San Pedro fabrika